Η οικονομική περιπέτεια της Getty Images, ενός από τους μεγαλύτερους παραγωγούς φωτογραφικού υλικού στον κόσμο, είναι αφορμή να αναρωτηθούμε τι αξία έχει σήμερα η εικόνα, σε έναν κόσμο που παράγει περισσότερες εικόνες από όσες προλαβαίνει να κοιτάξει και, κυρίως, να πιστέψει.
Για δεκαετίες, μια φωτογραφία ήταν το πειστήριο ότι κάτι συνέβη. Ο φωτοειδησεογράφος βρισκόταν εκεί, το κλείστρο άνοιγε για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου και η πραγματικότητα άφηνε το αποτύπωμά της. Ένα βλέμμα, μια χειρονομία, ένας διαδηλωτής απέναντι σε μια ασπίδα, ένας άνθρωπος που εγκαταλείπει το σπίτι του μέσα στον πόλεμο, η υπογραφή μιας συμφωνίας. Η Ιστορία, συχνά, δεν χρειάστηκε περισσότερες από μία εικόνες για να αποκτήσει πρόσωπο.
Η φωτογραφία, βεβαίως, δεν υπήρξε ποτέ απολύτως ουδέτερος μάρτυρας. Κάποιος επιλέγει τη γωνία λήψης, το κάδρο, τη στιγμή. Κάποιος άλλος γράφει τη λεζάντα, αποφασίζει τη θέση της στη σελίδα μιας εφημερίδας, επιλέγει αν θα την αναδείξει στο πρωτοσέλιδο. Η οπτικοποίηση της είδησης είναι και πράξη δημοσιογραφικής κρίσης. Η εικόνα αποκαλύπτει, αλλά συγχρόνως επιλέγει τι θα αποκαλύψει. Εδώ αρχίζει η ευθύνη. Να διακρίνει κανείς το ισχυρό οπτικό τεκμήριο από το απλώς εντυπωσιακό, το αυθεντικό από το παραπλανητικό, την ενημέρωση από τη χειραγώγηση.
Τα περίφημα… πειράγματα δεν γεννήθηκαν με την τεχνητή νοημοσύνη. Πολύ πριν από τους αλγορίθμους, υπήρχαν οι επεμβάσεις, οι επιλεκτικές περικοπές, οι σκηνοθετημένες λήψεις. Η ψηφιακή εποχή, ωστόσο, έκανε την αλλοίωση ευκολότερη και δυσκολότερα ανιχνεύσιμη. Η παραγωγή και η επεξεργασία εικόνας, βίντεο και ήχου είχαν ήδη γίνει προσιτές σχεδόν σε όλους, προτού ακόμη εμφανιστεί η τεχνητή νοημοσύνη. Ένα κινητό, ένας υπολογιστής και μια εφαρμογή αρκούσαν για να μεταμορφώσουν το υλικό που κατέγραφε ή κατασκεύαζε ο χρήστης.
Σήμερα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει ένα πρόσωπο που δεν υπήρξε ποτέ, μια σκηνή που δεν εκτυλίχθηκε ποτέ, μια φωνή που δεν είπε ποτέ τις λέξεις που της αποδίδονται. Το ψεύτικο δεν χρειάζεται πλέον να μοιάζει πρόχειρο. Μπορεί να είναι τεχνικά άψογο και συναισθηματικά ακαταμάχητο. Όσο τελειοποιείται η κατασκευή, τόσο δυσκολότερη γίνεται η επαλήθευση.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι βλέπουμε, αλλά με ποια κριτήρια πιστεύουμε αυτό που βλέπουμε. Η δημοσιογραφική δεοντολογία επιβάλλει αυστηρή διασταύρωση της πηγής, έλεγχο του πρωτογενούς αρχείου, εξέταση των μεταδεδομένων και επαλήθευση του τόπου και του χρόνου καταγραφής. Η προέλευση και η ακεραιότητα του υλικού αποκτούν βαρύτητα σχεδόν αποδεικτική. Η εικόνα δεν αρκεί να είναι πειστική, πρέπει να μπορεί να τεκμηριώσει την αυθεντικότητά της.
Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη διάσταση. Η εικόνα είναι το αρχείο του μέλλοντος. Οι ιστορικοί που θα μελετήσουν τον αιώνα μας θα αναζητήσουν τις φωτογραφίες των πολέμων, τα βίντεο των διαδηλώσεων, τα πρόσωπα των ανθρώπων που έζησαν τις μεγάλες ανατροπές. Θα χρειαστούν, όμως, να γνωρίζουν ποια τεκμήρια καταγράφουν πραγματικά γεγονότα και ποια κατασκευάστηκαν εκ των υστέρων.
Η ευθύνη των φωτογραφικών πρακτορείων και των μέσων ενημέρωσης υπερβαίνει, συνεπώς, την εμπορική αξιοποίηση του περιεχομένου τους. Αφορά τη διαφύλαξη της συλλογικής μνήμης. Αν χαθεί η εμπιστοσύνη στο φωτογραφικό τεκμήριο, δεν θα χάσουμε μόνο έναν τρόπο ενημέρωσης. Θα κινδυνεύσουμε να χάσουμε ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία με τα οποία υπερασπιζόμαστε την αλήθεια.
Μία από τις μεγάλες ειρωνείες της εποχής μας να είναι ότι, όσο ευκολότερα δημιουργείται μια εικόνα, τόσο δυσκολότερα αποδεικνύεται ότι είναι αληθινή. Η τεχνολογία μπορεί να κατασκευάσει το πειστικότερο ψέμα. Δεν μπορεί, όμως, να καταργήσει την ανάγκη μας για αλήθεια.
Γιατί μια εικόνα μπορεί να αξίζει όσο χίλιες λέξεις. Αρκεί να μην είναι χίλιες λέξεις μεταμφιεσμένες σε μία φωτογραφία. Αυτό δεν μπορεί να συμβαίνει. Όσο για τα λεγόμενα πνευματικά δικαιώματα, αυτό είναι ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο.
Σ.Σ. Για την οπτικοποίηση του θέματος χρησιμοποιείται μια φωτογραφία του φάρου Τουρλίτη στην Άνδρο. Η αντανάκλαση του φάρου στη θάλασσα αν περικοπεί, μπορεί να είναι μια άλλη ...αλήθεια.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου