Τι είναι η πατρίδα μας, ποιοι είμαστε εμείς

του Γιάννη Βαθυά 

«Τι είν' η πατρίδα μας;» αναρωτιέται ο Ιωάννης Πολέμης στο ομώνυμο ποίημά του, ένα από τα πιο γνωστά της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Η απάντησή του είναι μια περιπλάνηση στον τόπο και στην ψυχή του. Είναι τα βουνά και οι κάμποι, οι θάλασσες και τα νησιά, οι ελιές και τα κυπαρίσσια, οι εκκλησιές και οι αρχαίοι ναοί. Είναι οι άνθρωποι, οι μνήμες, οι αγώνες, η ιστορία. Με απλά λόγια, ο ποιητής μας υπενθυμίζει ότι η πατρίδα δεν είναι μόνο ο τόπος που κατοικούμε, αλλά ό,τι κουβαλάμε μέσα μας και ό,τι επιλέγουμε καθημερινά να προστατεύουμε.

Η μεγαλύτερη δύναμη του ποιήματος βρίσκεται όχι σε όσα απαριθμεί, αλλά σε όσα υπαινίσσεται. Γιατί η πατρίδα δεν είναι μόνο ένα τοπίο που θαυμάζουμε ούτε μια ένδοξη ιστορία που επικαλούμαστε με περηφάνια. Είναι μια διαρκής σχέση ευθύνης. Είναι η συνείδηση ότι η ομορφιά αυτού του τόπου δεν είναι δεδομένη και ότι η ιστορία του δεν γράφτηκε μόνο από ήρωες, αλλά και από απλούς ανθρώπους που ένιωσαν πως το κοινό καλό ήταν και προσωπική τους υπόθεση. Το ερώτημα του Πολέμη δεν απευθύνεται μόνο στην καρδιά μας, αλλά κυρίως στη συνείδησή μας.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, το ερώτημα του Πολέμη μοιάζει να επιστρέφει πιο επίμονο από ποτέ. Γιατί η πατρίδα δεν δοκιμάζεται μόνο όταν απειλείται από εξωτερικούς κινδύνους. Δοκιμάζεται καθημερινά από τη στάση ημών των ίδιων. Από το μέτρο της ευθύνης μας, από τη δύναμη της αλληλεγγύης μας, από την ικανότητά μας να νιώθουμε ότι ο πόνος του άλλου είναι και δικός μας.

Κάθε καλοκαίρι ζούμε σχεδόν την ίδια ιστορία. Ο ουρανός σκοτεινιάζει από τον καπνό, τα δελτία ειδήσεων γεμίζουν πύρινα μέτωπα, δάση παραδίδονται στις φλόγες, περιουσίες χάνονται μέσα σε λίγα λεπτά, άνθρωποι εγκαταλείπουν τα σπίτια τους κρατώντας στα χέρια ό,τι πρόλαβαν να σώσουν, άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους. Πυροσβέστες και εθελοντές δίνουν μια άνιση μάχη, γνωρίζοντας πολλές φορές ότι δεν μπορούν να νικήσουν τη φωτιά, μόνο να περιορίσουν την καταστροφή.

Κι όμως, λίγες ώρες αργότερα, η ζωή συνεχίζεται. Οι παραλίες γεμίζουν κόσμο, τα πανηγύρια στήνονται, οι μουσικές ακούγονται μέχρι αργά, τα ποτήρια υψώνονται. Και σωστά συνεχίζεται. Η ζωή δεν μπορεί να αναστείλει τον εαυτό της κάθε φορά που μια γωνιά της χώρας δοκιμάζεται. Οι άνθρωποι έχουν ανάγκη τη χαρά, τη συνάντηση, την ελπίδα. Χωρίς αυτές, η κοινωνία θα παρέλυε.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι χορεύουμε ενώ κάπου αλλού υπάρχει πόνος.

Το πρόβλημα είναι όταν ο πόνος του άλλου μάς αφορά μόνο όσο διαρκεί ένα τηλεοπτικό πλάνο. Όταν η καταστροφή μετατρέπεται σε μια ακόμη είδηση ανάμεσα σε δεκάδες άλλες. Όταν πιστεύουμε ότι λίγα χιλιόμετρα απόστασης αρκούν για να μας απαλλάξουν από κάθε ευθύνη.

Μήπως τελικά έχουμε μάθει να είμαστε θεατές της ίδιας μας της κοινωνίας;

Η ιστορία κράτησε τον Νέρωνα ως το διαχρονικό σύμβολο της αδιαφορίας απέναντι στην καταστροφή, τον αυτοκράτορα που έμεινε στη συλλογική μνήμη να παρακολουθεί τη Ρώμη να καίγεται. Σήμερα, ίσως να μην υπάρχει ένας Νέρων. Ίσως να υπάρχουν χιλιάδες μικροί, σύγχρονοι Νέρωνες. Όχι από πρόθεση. Όχι από κακία. Από συνήθεια. Καθισμένοι μπροστά σε μια οθόνη, παρακολουθούμε τις φλόγες να καταπίνουν έναν τόπο, σχολιάζουμε, αγανακτούμε, αναζητούμε ευθύνες και, λίγη ώρα αργότερα, επιστρέφουμε στην κανονικότητά μας σαν να μη συνέβη τίποτε.

Η καταστροφή έχει πάντοτε τη διεύθυνση κάποιου άλλου.

Μέχρι να πάψει να την έχει.

Μέχρι που μια μέρα η φωτιά δεν είναι πια η φωτιά της Χίου, της Ρόδου, της Εύβοιας ή της Πάρνηθας. Είναι η φωτιά της δικής μας γειτονιάς. Δεν καίγεται ένα άγνωστο σπίτι. Καίγεται το δικό μας. Δεν ξεριζώνεται η ζωή κάποιου άλλου. Ξεριζώνεται η δική μας.

Και τότε αλλάζουν όλα.

Η απόσταση εξαφανίζεται. Η αδιαφορία γίνεται απόγνωση και η απόγνωση αναζητά ενόχους. Το κράτος, η αυτοδιοίκηση, οι υπηρεσίες, οι πολιτικοί, κάποιος άλλος. Πάντοτε κάποιος άλλος φταίει. Πάντοτε κάποιος άλλος όφειλε να είχε προλάβει, να είχε σχεδιάσει, να είχε σώσει, να είχε δώσει τη λύση.

Ασφαλώς, οι ευθύνες της Πολιτείας είναι μεγάλες και αδιαπραγμάτευτες. Η πρόληψη, ο σχεδιασμός, η οργάνωση και η αποτελεσματική προστασία των πολιτών αποτελούν υποχρέωση κάθε ευνομούμενου κράτους. Αυτές οι ευθύνες δεν παραγράφονται ούτε συμψηφίζονται.

Όμως μια δημοκρατία δεν οικοδομείται μόνο πάνω στις υποχρεώσεις της Πολιτείας. Οικοδομείται και πάνω στην ευθύνη των πολιτών της.

Στην πρόληψη που όλοι θεωρούμε υπόθεση κάποιου άλλου. Στον εθελοντισμό που θυμόμαστε μόνο όταν οι φλόγες πλησιάσουν. Στον σεβασμό προς το περιβάλλον που συχνά εξαντλείται σε μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στη διαρκή μας συνήθεια να αντιμετωπίζουμε κάθε κρίση ως ξένη, μέχρι να αποκτήσει το δικό μας ταχυδρομικό κώδικα.

Αυτή είναι και η βαθύτερη ερμηνεία του ποιήματος του Πολέμη. Η πατρίδα δεν είναι μόνο τα δάση, οι θάλασσες και τα μνημεία της. Δεν είναι μόνο οι ένδοξες στιγμές της ιστορίας της. Είναι και ο τρόπος που στεκόμαστε ο ένας απέναντι στον άλλον όταν δοκιμαζόμαστε. Είναι η ικανότητά μας να νιώθουμε ότι η απώλεια του διπλανού δεν είναι μια ξένη υπόθεση αλλά μια ρωγμή στο κοινό μας σπίτι.

Η πατρίδα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Δεν είναι ένα σύνθημα που υψώνεται μόνο στις εθνικές επετείους ούτε μια λέξη που επικαλούμαστε μόνο όταν μας βολεύει. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει μέσα από τις πράξεις των ανθρώπων του. Και κάθε φορά που ένα δάσος γίνεται στάχτη, κάθε φορά που μια γειτονιά πλημμυρίζει, κάθε φορά που ένας συμπολίτης μας χάνει όσα έχτιζε μια ζωή, δεν δοκιμάζεται μόνο εκείνος. Δοκιμάζεται και η δική μας συνείδηση.

Ο Πολέμης δεν ζητούσε να απαντήσουμε τι είναι η πατρίδα. Μας καλούσε να απαντήσουμε στο δυσκολότερο ερώτημα, ποιοι είμαστε εμείς.

Είμαστε μια κοινωνία που παρακολουθεί τις συμφορές σαν να συμβαίνουν πάντα λίγο πιο πέρα; Μια κοινωνία που συγκινείται για λίγες ώρες και ύστερα επιστρέφει ατάραχη στην καθημερινότητά της; Ή μια κοινωνία που αντιλαμβάνεται ότι η πατρίδα δεν είναι μόνο η γη που πατάμε, αλλά ο δεσμός που μας ενώνει με τον άνθρωπο δίπλα μας;

Η πατρίδα δεν είναι μόνο αυτό που κληρονομήσαμε. Είναι αυτό που θα παραδώσουμε. Και το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν αγαπάμε τον τόπο μας. Είναι αν τον αγαπάμε αρκετά ώστε να πάψουμε να είμαστε απλοί θεατές της μοίρας του.

Σε αυτό το σημείο βρίσκεται και η πιο ουσιαστική απάντηση στον Πολέμη. Η πατρίδα είμαστε εμείς. Και θα είναι τόσο δυνατή, τόσο ευάλωτη ή τόσο αδιάφορη, όσο ακριβώς επιλέγουμε να είμαστε κι εμείς.