Τετάρτη, 10 Μαρτίου 2021

Πόσο προσφυγική είναι η Νέα Σμύρνη

Άποψη του αρχικού συνοικισμού
του ΝΙΚΟΥ ΣΑΡΙΔΗ*

Για να μην μπερδεύονται όσοι δεν είναι από την Αθήνα (ή είναι κι έχουν κενά) και διαβάζουν εδώ κι ένα εικοσιτετράωρο μία για την «πλατεία της προσφυγιάς» και μία για τους μεσοαστούς φίλους τού Νεοσμυρνιώτη Τέλλογλου που αίφνης έζησαν την καταστολή, αλλά και για να ξεφύγουμε λίγο από τ' αυτονόητα για Χρυσοχοΐδη, αστυνομοκρατία κτλ., να τα ξεκαθαρίσουμε λίγο:
Η Νέα Σμύρνη στην πραγματικότητα δεν είναι προσφυγική συνοικία με την έννοια του αρχικού τόπου υποδοχής προσφύγων μετά τον ξεριζωμό τους. Είναι ενδεικτικό ότι στην απογραφή του 1928 είχε 200 κατοίκους, εκ των οποίων καμιά εκατοστή πρόσφυγες. Δημιουργήθηκε κι αναπτύχθηκε αργότερα (από τη δεκαετία του '30 κι εντεύθεν), με πλάνο κηπούπολης, κάτι σαν Ψυχικό της Νότιας Αθήνας (άλλο αν στην πορεία λοξοδρόμησε το πρότζεκτ), με την πώληση οικοπέδων σ' ευκατάστατους Σμυρνιούς και λοιπούς πρόσφυγες, ή και μη πρόσφυγες εξ Ανατολών, που χωρίς την πρεμούρα τής άμεσης εγκατάστασης την έφτιαξαν πιο κοντά στα γούστα τους και τη φαντασία τους. Γι' αυτό και η αρχιτεκτονική της εικόνα, η κοινωνική της αποτύπωση και η εν γένει εξέλιξή της δεν είχε σχέση με των «κανονικών» προσφυγικών συνοικιών. Σε κάθε περίπτωση, την ανατομία της μπορούν να την κάνουν καλύτερα οι αυτόχθονες. Το όνομά της, πάντως, το πήρε από... τύχη, να το ξέρουν. 

Ο «Συνοικισμός Παγκρατίου»


Ο πρώτος οικοδομημένος αστικός προσφυγικός συνοικισμός (σίγουρα της Αττικής, μπορεί και της Ελλάδας) ήταν εφαπτόμενος στο Παγκράτι κι ονομαζόταν «Συνοικισμός Παγκρατίου». Καμιά πεντακοσαριά σπίτια, τα οποία έχτισε το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων του Επ. Χαριλάου. Ο συνοικισμός αυτός εγκαινιάστηκε από τον βασιλιά Γεώργιο Β' τον Απρίλιο του 1923 (3η φωτό). Έναν χρόνο μετά (1924), κι αφού ολοκληρώθηκε το σχέδιο του αρχιτέκτονα-μηχανικού Γ. Σούλη -υπό την αιγίδα της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων του Χένρι Μοργκεντάου πλέον- για περίπου 1.500 κατοικίες συνολικά, η συνοικία ονομάστηκε «Βύρων», χωρίς φυσικά να ερωτηθούν οι πρόσφυγες. Μετείχαν μόνον ως θεατές στα σχετικά ταρατατζούμ (μέχρι και τον μετέπειτα Αιθίοπα βασιλιά, Χαϊλέ Σελασιέ, είχαν κουβαλήσει οι κυβερνώντες). Επελέγη (τ)ο Βύρωνας, επειδή η ονοματοδοσία συνέπιπτε, και καλά, με την εκατονταετηρίδα από τον θάνατο του ποιητή. Αυτό γράφει και η (διασωζώμενη) πλάκα. Ομως, τα... σάπια αλλού! Η αλήθεια είναι ότι η Ελλάδα είχε πάρει το μεγάλο δάνειο απ' τους Άγγλους, προκειμένου ν' αντιμετωπίσει το προσφυγικό, οπότε ως προτεκτοράτο που σέβεται τον εαυτό του, επέλεξε το όνομα του Μπάιρον. Μάλιστα, η επιγραφή με το νέο όνομα ήταν σκεπασμένη την ημέρα των αποκαλυπτηρίων με τη βρετανική σημαία, ενώ ακόμη και για τα οδωνυμικά επελέγησαν από τους κυβερνώντες ονόματα φίλων και συγγενών του λόρδου. Όμως, οι πρόσφυγες πήραν, λέει, σκάλες και τα ξήλωσαν, αντικαθιστώντας τα με δικά τους (οδοί Χρυσοστόμου Σμύρνης, Ευαγγελικής Σχολής, Αδαμαντίου Κοραή, Κορδελιού κ.λπ.). 

Οι Βυρωνιώτες και το παράπονό τους

Οι κάτοικοι, λοιπόν, αυτού του αρχικού τμήματος / ιστορικού κέντρου του μετέπειτα Δήμου Βύρωνα ήταν στην πλειονότητά τους Σμυρνιοί. Δεκαετίες μετά, η έρευνα στα σχολικά αρχεία της πρώτης περιόδου του Βύρωνα έδειξε ότι  πάνω απ' το 90% των μαθητών ήταν δηλωμένοι με τόπο γέννησης τη Σμύρνη, ενώ η Πανιώνιος Στέγη αποτελεί μέχρι σήμερα τον παλαιότερο προσφυγικό φορέα της περιοχής. Στη Νέα Κοκκινιά (τη μεταγενέστερη Νίκαια) και στον Βύρωνα -όπως δείχνουν τα κιτάπια- είχαν καταφύγει κυρίως οι Σμυρνιοί, γι' αυτό και στους πρώτους Βυρωνιώτες υπήρχε ένα μικρό παράπονο (παρότι ο Βύρωνας δεν ήταν κάποιο ενοχλητικό πρόσωπο στη συλλογική συνείδηση, απεναντίας θεωρούνταν ηρωικό), ότι η νέα πατρίδα δεν ονομάστηκε Νέα Σμύρνη, κόντρα σε ό,τι όριζε η λογική για τον πρώτο συνοικισμό Σμυρναίων. Συμφιλιώθηκαν, όμως, όπως έδειξε η ζωή, γρήγορα με το όνομα. Άλλωστε, παρά το γεγονός πως οι γειτονιές που σχεδόν τον ίδιο καιρό χτίστηκαν γύρω από τον αρχικό συνοικισμό – πυρήνα (μεγάλος, βλέπεις, ο όγκος των προσφύγων για να χωρέσουν όλοι) βαφτίστηκαν με ονόματα δηλωτικά σε σημαντικό βαθμό της προέλευσης των κατοίκων (Βυζάντιο, Κλαζομενές, Νέα Βρύουλ(λ)α, Νέα Αλάτσατα, Νέο Κορδελιό, Κορδελιό, Νέα Έφεσος), αυτά εξαφανίστηκαν μέσα στον χρόνο και πάντως όχι επειδή ένα διάταγμα του 1940 καταργούσε αυτά τα ονόματα. Η μοναδική ονομασία που επιβίωσε από εκείνη την εποχή είναι η Νέα Ελβετία, η μοναδική που πήρε... κουκουρούκου όνομα και όχι προσφυγογενές (όχι, Ελβετοί δεν ήρθαν στην περιοχή!). Άρα, μια χαρά μάς έκατσε και το Βύρωνας.

Καφενεία, εστιατόρια, στέκια...

Τέλος, σ' αυτή την κατ' ουσίαν Νέα Σμύρνη, οι λίγοι, όσοι προϊόντος του χρόνου απέμειναν να υποστηρίζουν στο ποδόσφαιρο κάποια σμυρναϊκή ομάδα, ήταν κυρίως Απολλωνιστές, και ας βρισκόταν ο Πανιώνιος σαφώς πιο κοντά στην περιοχή απ' ό,τι η Ριζούπολη ή το Ρουφ όπου πιο πριν είχε έδρα ο Απόλλων. Το ίδιο, σε πιο έντονο βαθμό «κυανόλευκη», και η όμορη Καισαριανή. Τους θυμάμαι, ως παιδάκι, στην πλατεία Σμύρνης του Βύρωνα (από τον πατέρα μου που τους ήξερε και μιλούσε μαζί τους): τον Κωνσταντιλιέρη, στο καφενείο του Ανδρέα όπου σύχναζε, τον πρώτο μεταπολιτευτικό δήμαρχο, που είχε κάνει και πρόεδρος του Απόλλωνα το 1965, τον Απολλωνιστή Θρασύβουλο με το εστιατόριο και τ' άπαιχτα μπιφτέκια, τον Απολλωνιστή Αξαρλή με το μαγαζί που επισκεύαζε τηλεοράσεις και τρανζίστορ, ενώ λίγο πάνω από τη Γέφυρα, ακριβώς στα σύνορα με το Παγκράτι, έμενε ο Κ. Δέδες, που είχε διατελέσει πρόεδρος στον Ερασιτέχνη Απόλλωνα, επί Αλαμάνου ή λίγο μετά, δεν είμαι σίγουρος. Θυμάμαι ότι γύρω στο 1977 λειτούργησε και σύνδεσμος της «Ελαφράς Ταξιαρχίας» στην πλατεία του Αγ. Λαζάρου, όπως σύνδεσμος Απόλλωνος (sic) υπήρξε μέχρι και τα 80ς και στην Καισαριανή (στην κεντρική λεωφόρο). Πεθαμένοι όλοι αυτοί -οι Απολλωνιστές αποτελούν, δυστυχώς, χαρακτηριστικό είδος φιλάθλων υπό εξαφάνιση.

Δύο διαφορετικές... Σμύρνες, λοιπόν. Φυσικά οι κάτοικοι - απόγονοι των πρώτων προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στους δύο δήμους, και στην κατ' όνομα Νέα Σμύρνη και στην άλλη, την πιο λαϊκή  κι αντιπροσωπευτική των προσφυγουπόλεων, είναι με το πέρασμα των δεκαετιών, μετά και την τόση εσωτερική μετανάστευση, καθαρές μειοψηφίες.

* Τι κείμενο του Νίκου Σαρίδη, Βυρωνιώτη δημοσιογράφου, δημοσιεύτηκε στο fb