Σάββατο, 29 Αυγούστου 2020

Η παράσταση του Κουν που απαγορεύτηκε, σαν σήμερα, με υπουργική απόφαση

Η μακροβιότερη παράσταση στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου είναι οι Όρνιθες του Αριστοφάνη σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν. Η μακροβιότερη και εκείνη που έχει προκαλέσει τη μεγαλύτερη αναταραχή. Επρόκειτο για έναν θεατρικό θρίαμβο που διήρκεσε για δεκαετίες, με κάποια
φρεσκαρίσματα, από το 1959 έως το 2008, όποτε έγινε η  τελευταία προσαρμογή. Δόθηκαν αλλεπάλληλες παραστάσεις όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και στο εξωτερικό όπου αποθεώθηκε. Όμως η πρεμιέρα της παράστασης στο Ηρώδειο, σαν σήμερα πριν από 61 χρόνια, στις 29 Αυγούστου 1959, ήταν, κυριολεκτικά, αυτό που λέμε «επεισοδιακή». Τα τεχνικά προβλήματα της παράστασης ήταν πολλά, αλλά η έκρηξη έγινε στη σκηνή κατά την οποία ιερέας σε τελετή θυσίας εμφανίστηκε με καλυμμαύχι και ο χορός των πουλιών ανταποκρίθηκε στην ευχή του, μιμούμενος τον εκκλησιαστικό τυπικό! Τότε από ένα μέρος του κοινού άρχισαν οι αποδοκιμασίες Αίσχος, σταματήστε, ντροπή»), αλλά υπήρχαν και θεατές που παρότρυναν τους ηθοποιούς να συνεχίσουν.

Η θύελλα συνεχίστηκε την επομένη στις εφημερίδες, ορισμένες από τις οποίες, οι φιλοκυβερνητικές, έκαναν λόγο για «απόπειρα κουμμουνιστικοποιήσεως του Αριστοφάνους»! Ο Καθημερινή έγραψε για «καλλιτεχνικόν σκάνδαλον εις το Ηρώδειον» και η Βραδυνή στο πρωτοσέλιδό της ανέφερε ότι έγινε «Βεβήλωσις». Από την άλλη πλευρά, ο Τάσος Βουρνάς, ένας σημαντικός άνθρωπος του πνεύματος και της Αριστεράς (ιστορικός, δημοσιογράφος, κριτικός), που αρθρογραφούσε στην Αυγή, έγραψε:  «Άδικα πασχίζουν οι από καθέδρας να μεταθέσουν το πρόβλημα που δημιούργησε η απαγόρευση των Ορνίθων από την πραγματική του βάση στον εστετισμό».

Κυβερνητική παρέμβαση

Αυτό που ακολούθησε ήταν εκπληκτικό. Με κυβερνητική παρέμβαση απαγορεύτηκε η συνέχιση των παραστάσεων. Διαβάστε: «Ανακοινούται από το υπουργείον Προεδρίας της Κυβερνήσεως ότι κατ' εντολήν του κ. Κωνσταντίνου Τσάτσου ματαιούται η δευτέρα παράστασις των «Ορνίθων» του Αριστοφάνους, η οποία επρόκειτο να δοθεί σήμερον Κυριακή και ώραν 20.30. Το χθες εμφανισθέν έργον ατελέστατα προπαρασκευασμένον απετέλεσε παραμόρφωσιν του πνεύματος του κλασικού κειμένου, ωρισμέναι δε σκηναί αυτού παρουσιάσθησαν κατά τρόπον προσβάλλοντα το θρησκευτικόν αίσθημα του λαού».

Το πάτωμα που σχίστηκε! 

Πάντως, όπως ομολόγησαν και συντελεστές της παράστασης, υπήρξαν προχειρότητες στο ανέβασμά της. Ο αείμνηστος Μίμης Κουγιουμτζής, ένα από τα επιφανή στελέχη του Θεάτρου Τέχνης του Κάρολου Κουν, είχε δηλώσει το 1997 στην Καθημερινή για εκείνη την ιστορική, όπως εξελίχθηκε, πρεμιέρα: «Η παράσταση εκείνη ήταν ανέτοιμη και δεν ήταν απόλυτο φταίξιμο δικό μας αλλά και του Ηρωδείου που δεν μας παραχωρήθηκε έγκαιρα. Ο Τσαρούχης, θυμάμαι, την τελευταία στιγμή κάλυψε το δάπεδο του θεάτρου –για να μη φαίνονται τα πλακάκια– με χαρτί σε παλ μπλε χρώμα, σαν ουρανός, για να πατάνε πάνω τα πουλιά. Δεν είχε χρόνο να κάνει κάτι πιο στέρεο».

Όταν άρχισαν να χορεύουν πάνω του οι «Όρνιθες» το χαρτί σχίστηκε και το θέαμα ήταν απρόσμενο . «Και στα κοστούμια τα φτερά ήταν πιασμένα με παραμάνες», είπε ο Μ. Κουγιουμτζής, που ανέφερε ακόμα: «Ο Μάνος πάλι είναι γνωστό ότι δούλευε μέχρι την τελευταία στιγμή. Έφερνε τις παρτιτούρες στο παρά πέντε. Βέβαια θεσπέσια μουσική, μεγαλοφυής, που ακόμη και σήμερα θεωρείται πρωτότυπη. Αλλά η προετοιμασία ήταν ελλιπής. Στην πρεμιέρα άλλα έπαιζε ο Μάνος, άλλα τραγουδούσε ο χορός. Και όμως, αυτές οι ατέλειες είχαν μεγάλη γοητεία».

«Υπερβολές»

Το 2008 έγινε η τελευταία αναβίωση της παράστασης του Κουν, βασισμένη στη δουλειά των ίδιων συντελεστών (σκηνοθεσία Κουν, μουσική Χατζιδάκις, σκηνικά  Τσαρούχης, χορογραφία Ραλλού Μάνου), σε σκηνοθετική επιμέλεια του Διαγόρα Χρονόπουλου, ο οποίος έφυγε από τη ζωή το 2015. Μετείχε σε εκείνη τον παράσταση, του 1959, και έχει δηλώσει γι’ αυτήν, επίσης στην Καθημερινή: «Υπερβολές. Τρία τέσσερα άτομα προκάλεσαν τον θόρυβο, φωνάζοντας ''αίσχος'' στο Ηρώδειο και, όπως είπαν μετά, ήταν βαλτοί. Όσο για τις ατέλειες, κανείς δεν στεκόταν σε αυτές. Ο Χατζιδάκις για παράδειγμα στις πρόβες έγραφε τη μουσική. Δεν τον ένοιαζε η τραγουδιστική τελειότητα των ηθοποιών όσο το πάθος και η ένταση».

«Πετούσαμε»

Η παράσταση του Κουν ξαναδουλεύτηκε, έγιναν διορθώσεις, παραμερίστηκαν οι αδυναμίες και διέγραψε την πολυετή πορεία της μέσα σε αποθεώσεις από το κοινό και τον διεθνή Τύπο.
Είναι χαρακτηριστικό της αίσθησης που προκαλούσε εκείνη η παράσταση, το απόσπασμα από κείμενο που δημοσίευσε ο Γιώργος Σαρηγιάννης στο μπλογκ του, στο Το Τέταρτο Κουδούνι:

«Είδα τους ''Όρνιθες'' καθυστερημένα -το καλοκαίρι του 1986 (φωτογραφία: Κωστής Καπελώνης), μαζί μ’ έναν αγαπημένο μου άνθρωπο που δεν υπάρχει πια, σ’ εκείνον το οφείλω ότι πήγαμε. Κουβαλούσαν στην πλάτη τους 27 χρόνια. Δεν τους φαινόταν καθόλου.
»Δε θα ξεχάσω ΠΟΤΕ την αίσθηση απ’ τη βραδιά αυτή: πετούσαμε κι οι δυο μας. Όλο το τιγκαρισμένο θέατρο πετούσε. Και στο τέλος ουρλιάζαμε όλοι -αφήστε την Πάροδο... Κι ήταν εκεί ο Κουν, ήταν εκεί και δυο απ’ τους συνδημιουργούς αυτού του θαύματος: ο σκηνογράφος κι ενδυματολόγος της παράστασης Γιάννης Τσαρούχης κι η χορογράφος Ζουζού Νικολούδη. Κι αποθεωθήκανε -αυτοί οι υπέροχοι γέροι με την εφηβική ψυχή-, όταν εμφανίστηκαν για να χαιρετήσουν. Ο μεταφραστής Βασίλης Ρώτας δε ζούσε πια κι ο Μάνος Χατζιδάκις δεν ήταν παρών αλλά η μουσική του ήταν περισσότερο από παρούσα -αθάνατη. Τους αγαπήσαμε όλους τόσο πολύ... 
»Μόλις γύρισα στην Αθήνα, πήγα να ξαναδώ τους ''Όρνιθε'' που παίζονταν και στο Ηρώδειο. Και ξαναπήγα το επόμενο καλοκαίρι -του ’87- που παίχτηκαν πάλι εκεί. Η αίσθηση η ίδια ήταν, η συγκίνηση μεγαλύτερη: ο Κάρολος Κουν δεν ήταν πια εκεί, είχε απέλθει λίγους μήνες νωρίτερα. Έκτοτε, όσες φορές η παράσταση ξανανέβηκε, σε αναβίωση, παρών ήμουν».