Δευτέρα, 31 Δεκεμβρίου 2018

Η Οζ και η ασυναγώνιστη ΕΡΤ

ΕΝΑΣ ΚΑΤΑΙΓΙΣΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, ΕΝΑ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ-ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΙΣΡΑΗΛΙΝΟ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟ ΠΟΥ ΕΦΥΓΕ ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ – ΤΟ ΚΙΜΠΟΥΤΣ, Η ΜΥΡΩΔΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ, ΟΙ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΤΗΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ, Η ΕΒΡΑΪΚΗ ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΣΤΗ ΒΕΡΟΙΑ

Η ΕΡΤ  είναι η κορυφή της τηλεόρασης στην Ελλάδα, και ας την κάνουν ενίοτε σάκο του μποξ. Πρέπει να ψάξεις πολύ στα ιδιωτικά κανάλια για να βρεις μια εκπομπή στον πολιτιστικό τομέα, που να είναι εφάμιλλη των πολλών
εξαιρετικών αντίστοιχων της δημόσιας τηλεόρασης –και αν βρεις θα είναι άθλος. Και τα τρία της κανάλια το επιβεβαιώνουν καθημερινά. Το έκανε για μια ακόμα φορά η ΕΡΤ3 το βράδυ του Σαββάτου με το αφιέρωμα του 2007 από το αρχείο της ΕΡΤ. Θέμα της εκπομπής ο Άμος Οζ, που έφυγε από τη ζωή αφήνοντας πίσω του μια σπουδαία πνευματική παρακαταθήκη.

Το ντοκιμαντέρ-συνέντευξη ανέδειξε το τεράστιο πνεύμα του Ισραηλινού συγγραφέα και διανοούμενου, που με χειμαρρώδη λόγο μίλησε για τη δουλειά του, για το Ισραήλ, τους Παλαιστίνιους, τις ιδέες του, τη μυρωδιά του πολέμου, την Ελλάδα, τη ζωή στο κιμπούτς. Ήταν συνέντευξη στον Ανταίο Χρυσοστομίδη, αλλά καθώς οι ερωτήσεις είχαν αφαιρεθεί η εκπομπή έδειχνε σαν ένας κατακλυσμιαίος μονόλογος του Οζ. Καταπληκτικός! Καταπληκτική και η ΕΡΤ που σε εκείνη, την πριν από έντεκα χρόνια παραγωγή, τον ακολούθησε στην πόλη του, την Αράντ, στη μέση της ερήμου, στην Ιερουσαλήμ, στο κιμπούτς Χούλντα, στη Θεσσαλονίκη, στη  Βεργίνα (δήλωσε έκπληκτος από το πώς διασώζονται τα χρώματα των αρχαίων μνημείων), στη Θεσσαλονίκη, στην εβραϊκή συνοικία της Βέροιας, την Μπαρμπούτα.

Η αφήγηση του Οζ ήταν πυκνή και πληθωρική. Δύσκολο να τη συγκρατήσεις στο σύνολό της χωρίς σημειώσεις. Είδαμε την εκπομπή, μάλλον συμπτωματικά, και όχι με τις καλύτερες συνθήκες για την παρακολούθησή της. Μετά από μια ημέρα, προσπαθήσαμε να καταγράψουμε από μνήμης ό,τι είδαμε και ακούσαμε. Φυσικά, υπάρχουν κενά, παραλείψεις και η μεταφορά δεν είναι απόλυτα ακριβής γι΄ αυτό τα όσα είπε αναφέρονται σε τρίτο πρόσωπο και όχι σε πρώτο. Κυρίως πρόκειται για απόδοση των όσων ελέχθησαν, γι’ αυτό και δεν υπάρχουν πουθενά στο κείμενο που ακολουθεί εισαγωγικά. Στόχος μας είναι να διασώσουμε και στο χαρτί λίγα, έστω, από όσα εξαιρετικά ειπώθηκαν. Και τα οποία υπάρχουν στο ασυναγώνιστο αρχείο της ΕΡΤ – που είναι και η ίδια ασυναγώνιστη, τουλάχιστον στα πολιτιστικά.

Ίσως είναι καιρός η δημόσια τηλεόραση να σκεφτεί τρόπο να δίνει σε κάποια διαδικτυακή βάση κείμενα από απομαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις και λόγια σαν και αυτά του Άμος Οζ. Θα είναι μια ακόμα προσφορά της πέρα από το πλούσιο οπτικοακουστικό της αρχείο.

Ακολουθούν οι σημειώσεις χωρίς τη χρονική σειρά με την οποία ανέφερε τα θέματά του ο Οζ:

** Στο γραφείο του, στην Αράντ, έχει δυο στιλό. Ένα με μαύρο μελάνι και ένα με μπλε. Το μαύρο, λέει, είναι για να στέλνει στον διάολο την κυβέρνηση, το μπλε για να γράφει τα μυθιστορήματά μου.
** Το πιο δύσκολο σε ένα μυθιστόρημα είναι η αρχή, οι πρώτες λέξεις. Το λευκό χαρτί, το άγνωστο. Σαν να συναντάς πρώτη φορά ένα άνθρωπο που δεν γνωρίζεις. Σαν να έχεις μπροστά σου έναν σκέτο τοίχο χωρίς πόρτα και παράθυρα. Για να περάσεις πρέπει να ανοίξεις πόρτα και παράθυρα. Σαν να έχεις μια ωραία γυναίκα και δεν ξέρεις πώς να την προσεγγίσεις. Ο Τσέχωφ στην Κυρία με το σκυλάκι παρουσιάζει έναν άνδρα που  παίζει με το σκυλάκι για να πιάσει συζήτηση με την κυρία. Ένα σκυλάκι αναζητάς για να αρχίσεις να γράφεις.

Η ζωή στο κιμπούτς

** Στα 15  χρόνια του ήρθε σε αντίθεση με τον πατέρα του, έκανε την επανάστασή του και αποφάσισε να μείνει στο κιμπούτς Χουλντά. Όντας παιδί της πόλης, πλάι σε εύρωστα χωριατοκόριτσα και αγόρια δουλεμένα στη γη, ένιωθε γελοίος για την αδυναμία του, για τον τρόπο που μιλούσε, αυτός με ξεχωριστές λέξεις και οι άλλοι απλά, κανονικά. Στην επιστροφή από τη δουλειά στα χωράφια κλεινόταν σε ένα δωμάτιο και έγραφε κρυφά. Έγραφε συνεχώς στα 15, τα ,16 τα 17. Όταν εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο έγινε θέμα στην κοινότητα. Όταν ζήτησε μια ημέρα απαλλαγή από τη δουλειά για να γράφει, έγινε ακόμα μεγαλύτερο. Υπήρξαν διαφορετικές απόψεις, διαφωνίες και τελικά η απόφαση, που ήταν θετική, πάρθηκε με ψηφοφορία. Αργότερα ζήτησε δύο μέρες ελεύθερες για να αντεπεξέλθει. Του τις έδωσαν γιατί στο μεταξύ τα δικαιώματα από τις πωλήσεις των βιβλίων πήγαιναν στο κιμπούτς. Εκείνος έπαιρνε την επιταγή από τον εκδότη και την παρέδιδε αμέσως στον ταμία! Όταν η αναγνωρισιμότητά του μεγάλωσε, του πρότειναν να θέσουν στη διάθεσή του δυο ηλικιωμένους, που δεν μπορούσαν πια να είναι αποδοτικοί στα χωράφια, ώστε να τον βοηθούν όπου χρειαζόταν για να αυξήσει τη συγγραφική παραγωγή του και να έχει από αυτήν μεγαλύτερα οφέλη το κιμπούτς. Πάντα πρόσφερε τα συγγραφικά του δικαιώματα χωρίς να ζητάει εξηγήσεις για το πώς θα τα διέθεταν. Αλλά και εκείνος όταν θέλησε να κλειστεί σε ένα ξενοδοχείο για να γράψει και έδωσε στον ταμία το εξοδολόγιο, εκείνος το δέχτηκε και δεν κοίταξε αν τα συγγραφικά δικαιώματα είχαν αποδώσει όσα χρήματα ζητούσε.

Οι διαφορές Χριστιανών και Εβραίων

** Η γιαγιά του του εξήγησε απλοϊκά τις θρησκευτικές διαφορές Χριστιανών Εβραίων. Οι Χριστιανοί πιστεύουν ότι ο Χριστός ήρθε στη γη και θα ξανάρθει. Οι Εβραίοι ότι δεν έχει έρθει ακόμα και ότι θα έρθει. Αν γίνει το πρώτο οι Εβραίοι πρέπει να αναγνωρίσουν το λάθος τους, αν το δεύτερο οι Χριστιανοί θα πρέπει να ζητήσουν συγγνώμη.
** Άλλαξε το ονοματεπώνυμό του από  Κλάουσνερ σε Οζ, που σημαίνει θάρρος, δύναμη,  αποφασιστικότητα
** Οι Εβραίοι κατοίκησαν την Ευρώπη πριν από οποιονδήποτε άλλον λαό.
** Ο πατέρας του του έλεγε πως αυτός, ως νεότερος, θα προλάβει ίσως να δει μια άλλη Ιερουσαλήμ, μια άλλη πόλη. Μετά από χρόνια κατάλαβε τι εννοούσε: μια πόλη που διαρρέεται από ποταμό. Στο Ισραήλ δεν υπάρχει πόλη που να έχει ποταμό.
** Το πρόβλημα του 21ου αιώνα θα είναι ο φανατισμός. Ο φανατισμός αντιμετωπίζεται μόνο από τον συμβιβασμό. Ο καθένας κρατάει τις απόψεις του, αλλά συμβιβάζεται με τον άλλον. Γι' αυτό σημασία έχει ο συμβιβασμός –ο συμβιβασμός, όχι η συνθηκολόγηση.

Ο πόλεμος έχει μυρωδιά

** Μετείχε σε πολέμους δύο φορές. Πολεμάει μόνο για να σώσει τη γυναίκα του, το παιδί του –ούτε για εδάφη ούτε για τίποτε άλλο. Ο πόλεμος έχει μυρωδιά. Τη μυρωδιά των καμένων λάστιχων, της καμένης σάρκας. Την έζησε αυτή τη μυρωδιά και τη θυμάται πάντα, τον αναστατώνει.
** Εγκατέλειψε το κιμπούτς στα μέσα της δεκαετίας του '80, μετά από 32 χρόνια. Το έκανε αναγκαστικά επειδή το παιδί του υπέφερε από άσθμα και οι γιατροί έκριναν ότι θα έπρεπε να ζήσει σε άλλη περιοχή, γι’ αυτό η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Αράντ. Το κιμπούτς του έλειψε όσο τίποτα άλλο.

Ακολουθήσετε το μπλογκ στη σελίδα του στο faceboook, δηλώστε το αν σας αρέσει i