Πέμπτη, 27 Δεκεμβρίου 2018

Οι γυναίκες της εγκατάλειψης, οι παραστρατιωτικοί, οι δολοφόνοι

ΤΟ ΡΟΜΑ ΕΙΝΑΙ, ΙΣΩΣ, Η ΤΑΙΝΙΑ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ –Η ΩΔΗ ΣΤΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΦΥΛΟ, Η ΣΦΑΓΗ ΣΤΙΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΗΛΩΣΕΙΣ, ΟΙ ΠΑΡΑΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΙ ΚΑΙ Ο ΕΤΣΕΒΕΡΙΑ ΠΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΚΕ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ ΑΠΑΛΛΑΧΤΗΚΕ ΕΠΙΣΗΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ – ΜΙΑ ΚΑΘΗΛΩΤΙΚΗ (ΤΡΥΦΕΡΗ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ) ΑΦΗΓΗΣΗ

Η εικόνα είναι ο κινηματογραφικός λόγος. Αυτή αφηγείται, αυτή σε μεταφέρει σε τόπους, σε χρόνους, σε εποχές, σε προσωπικές εσωτερικές καταστάσεις, σε ανθρώπινες σχέσεις. Η εικόνα-λόγος γίνεται πιο εύγλωττη στα χέρια των ικανών αφηγητών του κινηματογράφου, αυτών που έχουν «φιλμική
ευφράδεια» όπως Αλφόνσο Κουαρόν –ο κάτι σαν Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες της οθόνης– τουλάχιστον από όσα είδαμε στην τελευταία του δουλειά. Ο Κουαρόν στο Ρόμα, γίνεται γλαφυρός –αλλά και σκληρός κάποιες στιγμές– αφηγητής που μπαίνει με τον φακό του στη ζωή μιας μεσοαστικής οικογένειας του Μεξικού της δεκαετίας του ’70, εισχωρεί στην ψυχή δύο γυναικών με διαφορετική ταξική προέλευση, επιστρέφει στην αιματηρή πολιτική ιστορία της χώρας –της χώρας του– και φτιάχνει μια ταινία που ήδη έχει αρχίσει να μαζεύει βραβεία. Άρχισε με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας, εντυπωσίασε στο Φεστιβάλ της Νέας Υόρκης (σάρωσε τα πρώτα βραβεία που τα δίνουν οι Ενώσεις Κριτικών Κινηματογράφου αμερικανικών Πολιτειών) και βρίσκεται ανάμεσα  στα φαβορί για οσκαρικές διακρίσεις.

Η Ρόμα είναι συνοικία της Πόλης του Μεξικού όπου μεγάλωσε και έζησε ο σκηνοθέτης και γι’ αυτό η ταινία στηρίζεται σε μεγάλο μέρος σε αυτοβιογραφικά γεγονότα από τη ζωή τού Κουαρόν ο οποίος σε αυτή τη δουλειά –που ταυτόχρονα αποτελεί ωδή για τη δοκιμαζόμενη γυναίκα– τα κάνει, κυριολεκτικά, όλα: σκηνοθεσία, σενάριο, φωτογραφία, μοντάζ!

Μόνος και συγκεντρωτικός; Φυσικά όχι για μια τέτοια παραγωγή. Έχει κοντά του ακόμα και εκπαιδευτές σκύλων για να κάνουν δευτεραγωνιστή της ταινίας τον Μπόρα, ένα συμπαθές τετράποδο που ξεχωρίζει με τα συχνά κάθετα άλματά του και την αρχοντική κίνησή του στον εμβληματικό για την ταινία διάδρομο της αυλής τού μεγάλου σπιτιού. Και, ακόμα, ο Κουαρόν έχει κοντά του ένα πλήθος τεχνικών ήχου που πετυχαίνουν ένα ξεχωριστό ηχητικό αποτέλεσμα με ένα εξελιγμένο σύστημα.

Το τράβελινγκ πάνω από τα κύματα

Το Ρόμα χαρακτηρίζουν οι αδιάκοπες διαδρομές τής κάμερας και η εσωτερική κίνηση των πλάνων. Τα τράβελινγκ κάλυψαν πολλά χιλιόμετρα μεταφέροντας τη μηχανή λήψης σε δωμάτια, σε διαδρόμους, σε κατάστημα, ακόμα και σε μεγάλους πολυσύχναστους δρόμους παρακολουθώντας τους πρωταγωνιστές να περπατούν, να τρέχουν,  να αντιδρούν. Πέρα από όλα αυτά, μαγεύει η εσωτερική κίνηση των πλάνων, όσα δηλαδή συμβαίνουν παράλληλα και ταυτόχρονα μέσα στα ίδια φιλικά κάδρα. Για παράδειγμα:
** Σε ένα τράβελινγκ βλέπουμε στο βάθος τής εικόνας έναν άνθρωπο-βλήμα να εκσφενδονίζεται από κανόνι και να καταλήγει με καμπύλη τροχιά σε προστατευτικό δίχτυ ασφαλείας.
** Σε άλλη παράλληλη κίνηση της μηχανής παρατηρούμε –καθώς η κάμερα διατρέχει το μεγάλο σπίτι της οικογένειας– ένα παιδί, πάλι στο βάθος της εικόνας, να παίζει πηδώντας ξανά και ξανά και να προσγειώνεται με την πλάτη του στο κρεβάτι τού δωματίου του.
** Σε άλλο τράβελινγκ πολλών δεκάδων μέτρων, καθώς η κάμερα ακολουθεί έναν ήρωα που τρέχει στο πεζοδρόμιο, διακρίνεται κάποιος να σπρώχνει με την σκούπα από κάτω την τέντα ενός μαγαζιού και να αδειάζει με πάταγο τα νερά της βροχής που είχαν λιμνιάσει πάνω της.
** Αλλά το καταπληκτικότερο τράβελινγκ το βλέπουμε στην ακροθαλασσιά όταν η κεντρική ηρωίδα, η οικιακή βοηθός Κλέο, τρέχει στην αμμουδιά προς τη θάλασσα για να σώσει –αν και δεν ξέρει μπάνιο!– δύο παιδιά της οικογένειας που κινδυνεύουν. Το παράλληλο τράβελινγκ την ακολουθεί στη διαδρομή στην αμμουδιά, μπαίνει μαζί της στη θάλασσα και κινείται πάνω από τα κύματα που πλαταγίζουν (με το εξελιγμένο ηχητικό σύστημα τα ακούμε σαν να σκάνε στα πόδια μας), εισχωρεί σε βάθος πολλών μέτρων, πάντα πάνω στην επιφάνεια, βλέποντας από μακριά τα κεφαλάκια των παιδιών να χάνονται και να εμφανίζονται, χωρίς υποβρύχιες λήψεις που συνηθίζονται στις κινηματογραφικές συνταγές όταν καταγράφονται σκηνές κινδύνου στο νερό

Απόδραση μέσω... τουαλέτας

Η ασπρόμαυρη εικόνα του Ρόμα, σε διαστάσεις ενός ειδικού σινεμασκόπ (65 mm, ενώ το παλιό κλασικό φιλμ είναι 35 mm) παραπέμπει στον ιταλικό νεορεαλισμό, αλλά έχει λυρισμό, κινηματογραφική ποίηση και πλοκή που αρχίζει από χαμηλούς τόνους και συνεχίζεται με εντάσεις.
Η ιστορία περιστρέφεται γύρω από τη ζωή μιας μεσοαστικής οικογένειας (που πλήρως ενωμένη είναι μόνο μπροστά στη τηλεόραση!) με τον γιατρό (βιοχημικό) πατέρα, τον Αντόνιο, τη σύζυγό του, Σοφία, που μεγαλώνει τα παιδιά της προσπαθώντας να απορροφήσει τους κραδασμούς στη βαλτωμένη συζυγική σχέση, τη μητέρα της Σοφίας, την Τερέζα, μια μαγείρισσα, την Αντέλα, και την οικογενειακή βοηθό Κλέο που είναι το ένα από τα δύο δραματικά πρόσωπα της ιστορίας τού Κουαρόν.
Η Κλέο είναι ο φύλακας-άγγελος της οικογένειας. Ένα πλάσμα ήρεμο, δοτικό, ολιγόλογο, σχεδόν σιωπηλό, που στον πρώτο και μοναδικό έρωτα της ζωής του πέφτει σε ένα απόβρασμα, τον Φερμίν, μέλος παραστρατιωτικής οργάνωσης (όπως θα διαπιστώσουμε αργότερα) που την αφήνει έγκυο και την εγκαταλείπει με δρασίδειλο τρόπο: στη διάρκεια μιας κινηματογραφικής προβολής προφασίζεται ότι επείγεται να πάει στην τουαλέτα και εξαφανίζεται!

Ο παραστρατιωτικός εραστής

Το ποιόν του Φερμίν το υπαινίσσεται ο σκηνοθέτης από το πρώτο πλάνο, από την πρώτη στιγμή, που τον βλέπουμε. Όταν η Κλέο πληρώνει και φεύγει από το στέκι όπου τη βρίσκει, εκείνος μένει ένα βήμα πίσω της, επιστρέφει στο τραπέζι και ορμάει στο μπουκάλι με την Κόκα Κόλα για να πιει απαρατήρητος αυτό που η γυναίκα είχε αφήσει! Και ήταν μόλις η αρχική συνάντηση μαζί της.

Ο Φερμίν εγκαταλείπει με μια χυδαία πρόφαση την οικιακή βοηθό. Ο βιοχημικός Αντόνιο εγκαταλείπει με μια χονδροειδή πρόφαση (ότι πρέπει να πάει στον Καναδά για κάποια ιατρική έρευνα) την κυρία της υπηρέτριας, τη σινιόρα Σοφία. Οι δύο τους δένονται από την κοινή μοίρα που είναι «αποκλειστικά» για γυναίκες. «Ό,τι και να σου λένε να ξέρεις ότι είμαστε μόνες» λέει η κυρία στην υπηρέτριά της.

Καταπληκτικές σκηνές

Η ταινία έχει καταπληκτικές σκηνές:
** Είναι η σκηνή της έναρξης, με το ακίνητο πλάνο πάνω στα πλακάκια του διαδρόμου (ενός διαδρόμου που έχει «ρόλο» σε όλο το έργο) και τα σαπουνόνερα που μετά από λίγο μπαίνουν κατά κύματα στο πλάνο, με καθρεφτισμούς πάνω τους του υπόλοιπου σπιτιού και ενός αεροπλάνου που πετάει ψηλά.
** Είναι η είσοδος της θηριώδους Ford τού πάτερ φαμίλια, Αντόνιο, στον στενό διάδρομο της αυλής. Την παρκάρει με αλλεπάλληλες μανούβρες για να τη χωρέσει χωρίς να στραπατσαριστεί, μετακινώντας τον λεβιέ των ταχυτήτων, μπρος πίσω, και όλα αυτά χωρίς να  βλέπουμε το πρόσωπό του, αλλά σε πολύ κοντινά πλάνα μόνο τα χέρια του που αλλάζουν ταχύτητες και σβήνουν τσιγάρα. (Με επίσης πολύ κοντινά αναδεικνύεται και το τερατώδες μέγεθος της παλιάς αμερικανικής λιμουζίνας).
** Είναι η πυρκαγιά στο δάσος, με την ανθρώπινη αλυσίδα που μεταφέρει κουβάδες νερού. Σκηνή δύσκολη, εκτελεσμένη με καταπληκτική τεχνική δεξιότητα
** Είναι η σκηνή της διάσωσης στη θάλασσα που περιγράψαμε με όση (αδύναμη...) δύναμη έχει ο λόγος μας για να αποτυπώσει σε κείμενο τέτοιες εικόνες.
** Είναι η σκηνή του σεισμού μέσα στο μαιευτήριο, με μια θερμοκοιτίδα να πάλλεται!
** Είναι η καπιτάλε σκηνή της γέννας με τη δραματική εξέλιξη και την αγωνιώδη προσπάθεια να διασωθεί το βρέφος.
** Είναι η σκηνή των επεισοδίων από τη διαδήλωση των φοιτητών που κατέληξε σε δολοφονίες, μια από τις οποίες εξελίσσεται μπροστά στα μάτια της επιτόκου που βρισκόταν σε κατάστημα για να αγοράσει το κρεβατάκι του μωρού της (και εκεί ακριβώς αρχίζει η περιπέτεια του τοκετού).
** Είναι η σκηνή της ομαδικής άσκησης των παραστρατιωτικών με φόντο το βουνό στο οποίο φαίνονται τα γιγάντια αρχικά L.E.A., που αντιστοιχούν στο Λουίς Ετσεβερία Αλβάρεζ.
** Είναι οι σκηνές με τις οδομαχίες στο ανταριασμένο Μεξικό της δεκαετίας του '70, με τους στρατιώτες να πυροβολούν στο ψαχνό και τους παραστρατιωτικούς να σκοτώνουν με τρομακτική άνεση αλλά να μένουν ασύλληπτοι.

Και λίγη ιστορία

Τι εστί Ετσεβερία δεν μας το εξηγεί ο Κουαρόν, αλλά μια δική μας αναδρομή στη σχετικά πρόσφατη ιστορία του Μεξικού μάς τον θυμίζει. Το 1968, λίγες μέρες πριν από την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων, οι διαδηλώσεις των φοιτητών, που λένε «όχι» στους Αγώνες και ζητούν κάτι σαν το δικό μας «Ψωμί-παιδεία-ελευθερία», καταπνίγονται από την επέμβαση του στρατού (ήταν τότε που ο Ιταλός σπρίντερ Έντι Οτόζ  δήλωνε ότι δεν θέλει να τρέξει πάνω στο αίμα αθώων ανθρώπων, αλλά τελικά αγωνίστηκε και πήρε ολυμπιακό μετάλλιο στα 110 μ. εμπόδια). Ο Ετσεβερία αποτέλεσε τον ιθύνοντα νου της καταστολής από τη θέση του υπουργού Εσωτερικών, αρμόδιου για θέματα εθνικής ασφάλειας.

Το 1971, στη νέα εξέγερση των φοιτητών, αυτήν που περιγράφεται στο Ρόμα, ο Ετσεβερία ήταν πρόεδρος της χώρας και βασικός υπεύθυνος της σφαγής τού Κόρπους Κρίστι. Χρειάστηκε να περάσουν πάνω από τριάντα χρόνια έως ότου η Δικαιοσύνη ασχοληθεί με τον «άνθρωπο των σφαγών». Συγκεκριμένα το 2002 o Ετσεβαρία παραπέμφθηκε με την κατηγορία της δολοφονίας διαδηλωτών (ο ακριβής αριθμός των νεκρών παρέμεινε άγνωστος), το 2006 καταδικάστηκε σε κατ' οίκον περιορισμό (επειδή ήταν πλέον πάνω από ογδόντα ετών), αλλά το 2009 απαλλάχθηκε και έμεινε ελεύθερος.

Το Ρόμα είναι μια ταινία με πολλές διαστάσεις: κοινωνική, δραματική, ρομαντική, λυρική, μερικώς αυτοβιογραφική (ένα από τα παιδιά τής οικογένειας είναι ο Κουαρόν). Μια ταινία που μέσα από τη σκληρότητά της διατηρεί μια ζεστή τρυφερότητα (όπως στον χαιρετισμό απόγνωσης του ψυχρού Αντόνιο από την Σοφία. που τον αγκαλιάζει στην πλάτη) και στοιχεία λαϊκής παράδοσης με τα παιδικά αλλά και τα ερωτικά τραγούδια, που σιγοψιθυρίζει η Κλέο. Όπως εκείνο που λέει –μέσες άκρες, ελεύθερα όπως το θυμόμαστε– Θέλω να κερδίσω όλα τα πλούτη του κόσμου για να τα αφήσω στα πόδια σου, αλλά είμαι φτωχός (φτωχιά;) και εσύ ποτέ δεν θα με αγαπήσεις. 

Φυσικά, το Ρόμα είναι με τον τρόπο του, βαθιά πολιτικό. Πρόκειται για κινηματογραφική δουλειά με καταπληκτική πληρότητα (πιθανόν θα γινόταν ακόμα πιο ελκυστική αν περιοριζόταν ελαφρώς η μεγάλη της διάρκεια) που ίσως αποτελέσει την ταινία της χρονιάς. Το βέβαιο –χωρίς «ίσως»–  είναι ότι το Ρόμα έχει κερδίσει θέση στην καρδιά μας, τη μνήμη μας και, ενδεχομένως, στις ξεχωριστές σελίδες της κινηματογραφικής Ιστορίας.

Διον. Βραϊμάκης 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ ΣΤΟ HARDDOG:

Όταν ο έρωτας γίνεται πόλεμος. Μια ταινία υψηλής αισθητικής

Ακολουθήσετε το μπλογκ στη σελίδα του στο faceboook, δηλώστε το αν σας αρέσει